Một thể chế mạnh là khi quyền lực không còn đợi để “cho”, mà chủ động “xin phục vụ”.
Đổi mới thể chế là mệnh lệnh từ thực tiễn. Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng xác định rõ: kiểm soát quyền lực, tinh gọn bộ máy, ngăn lạm quyền, xây dựng hệ thống quản trị hiệu quả và minh bạch.
Mục tiêu không chỉ là sắp xếp tổ chức, mà là kiến tạo một nền hành chính phục vụ nhân dân, liêm chính và có trách nhiệm giải trình. Đây phải là nơi quyền lực được tập trung để hành động, chứ không phải để ban phát.
Từ lá “đơn xin nghỉ ốm” đến “vết hằn” tâm lý
Nghỉ ốm là quyền hiển nhiên của người lao động nhưng ngay cả việc đơn giản này cũng phải bắt đầu bằng một tờ “đơn xin”.
Hành động nhỏ này phản chiếu cả một cách vận hành thể chế. Từ “đơn xin nghỉ ốm”, “đơn xin học” đến “đơn xin việc”, ngôn ngữ hành chính đã vô tình biến những quyền chính đáng thành đặc ân phải… xin.
Cơ chế “xin – cho” không chỉ là thói quen, mà là hệ quả của một thể chế có dấu hiệu thiếu kiểm soát và minh bạch. Khi quyền lực không bị giám sát, “xin – cho” tất yếu trở thành công cụ lạm quyền: đợi xin mới cho, cho kèm điều kiện.
Khi lệ này phổ biến, nó lan ra mọi ngóc ngách đời sống. Ngay cả những việc chỉ cần làm theo luật, người dân vẫn có tâm lý phải “xin cho yên tâm”. Đây chính là môi trường nuôi dưỡng tham nhũng vặt, làm xói mòn niềm tin và bóp méo đạo lý công vụ.
Một bác sĩ từ chối phong bì có thể khiến bệnh nhân lo lắng “bác sĩ có để tâm không?”. Một doanh nghiệp không “xin gặp” lãnh đạo sợ bị xem là thiếu tôn trọng, nhưng đã “xin gặp” mà chưa được phản hồi lại lo “suất này đã có người khác”.
Cơ chế “xin – cho” không sinh ra từ bản chất của quyền lực, mà từ cách quyền lực được tổ chức và kiểm soát. Khi thiếu giới hạn, chuẩn hóa và công khai, nó sẽ tự nhiên nảy sinh.
Vì thế, cải cách thể chế phải luôn là trung tâm của mọi chương trình đổi mới.
Tập trung quyền lực để bứt phá, kiểm soát quyền lực để liêm chính
Qua nhiều nhiệm kỳ, Đảng ta nhất quán chủ trương khắc phục cơ chế “xin – cho”, coi đây là biểu hiện của lạm quyền, quan liêu và kìm hãm phát triển. Từ đổi mới kinh tế đến cải cách hành chính, mục tiêu xuyên suốt vẫn là giảm đặc quyền, minh bạch hóa quyền lực và nâng cao trách nhiệm công vụ.
Bước vào giai đoạn hiện nay, cuộc đấu tranh với “xin – cho” đã chuyển từ khắc phục sang tái thiết thể chế, trở thành một chương trình hành động về quản trị quyền lực. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, đứng đầu là Tổng Bí thư Tô Lâm, Bộ Chính trị chỉ đạo quyết liệt việc hoàn thiện thể chế.
Đây được coi là đột phá chiến lược, là con đường xóa bỏ tận gốc “xin – cho”, kiến tạo nền quản trị minh bạch, hiệu lực, phục vụ nhân dân.
“Xin – cho” không phải hiện tượng riêng của Việt Nam. Nó phổ biến ở mọi quốc gia khi quyền lực hành chính tập trung mà thiếu kiểm soát. Ở nước phát triển, nó tồn tại dưới hình thức vận động hành lang, nhóm lợi ích hay chính trị thân hữu. Ở nền kinh tế chuyển đổi, nó thể hiện qua đặc quyền cấp phép, phân bổ tùy tiện.
Hình thức khác nhau nhưng bản chất giống nhau: quyền lực bị bóp méo khi thiếu thể chế kiểm soát.
Lịch sử cho thấy, quốc gia muốn bứt phá phải tập trung được quyền lực và nguồn lực. Nhưng quyền lực ấy phải được ràng buộc chặt chẽ bằng thể chế minh bạch và pháp quyền nghiêm minh. Hàn Quốc, Singapore hay Trung Quốc đều có trung tâm quyền lực thống nhất, bảo đảm kỷ luật hành động và khả năng điều phối hệ thống.
